كرده‌اند ) « 1 » . البته رنگ‌پردازى آنها نشان مىدهد كه محمد زمان با نقاشيهاى اين مكتب آشنا بوده ولى براى حفظ تركيب‌بندى اصلى از يك سبك مختلط و تلفيقى بهره‌گرفته و در آنها روح و مفهوم يك نگاره ايرانى را با مفهوم غربى همراه با سايه‌ها و قالببندى منعطف تركيب كرده است . درختان با تنه‌هاى گره‌گوله‌دار و بوته‌هاى گياهى مستقيما از مكتب مارتين وان هيمسكرك ( Martin Van Heemskerck ) مايه گرفته است ؛ درحاليكه ابرها با شعاعهاى خورشيد محوگونه شده‌اند . شهرت محمد زمان بيشتر به سبب سه تصوير افزوده شده به نسخه خمسه دربارى نظامى در سالهاى 43 - 1539 م . محفوظ در كتابخانه بريتانيا « 2 » و دو تصوير به شاهنامه اوراق شده امروزى كتابخانه چستربيتى است « 3 » . هر پنج نگاره داراى تاريخ 1086 / 1675 است ؛ و اين سال و نيز دو سال بعد ، دوره‌اى است كه شانزده نگاره براى نسخه خمسه نظامى موجود در كتابخانه پىير پانت مرگان نيويورك تدارك ديده است . اين نگاره‌ها كوچكتر و با رنگمايه پائين كار شده ، ليكن همان سبك ايرانى تلفيق يافته با سبك غربى را نشان مىدهد مثل نگاره « فهميدن شيرين مرگ همسرش خسرو را . » همه عناصر در اينجا اقتباسى است ، امّا تمام آنها حالت شرقى دارد . پذيرفتن اينكه اين هنرمند دوره منظمى را در كارگاه يكى از نقاشان اروپائى در رم گذرانده مشكل است . يكى از نمونه‌هاى افراطى سبك مختلط نگاره‌اى است كه به نسخه نظامى كتابخانه بريتانيا افزوده شده و بهرام را درحال مصاحبت با شاهزاده خانمى نشان مىدهد « 4 » و صحنه شب با نور شمع و مهتاب تلفيق يافته و بهره‌گيرى هنرمند از سايه روشن افراطى نيز قابل اغماض است . شاهزاده خانم و يكى از نديمه‌ها جامه اروپائى به تن دارند ، درحاليكه بهرام لباس شاه آن زمان را پوشيده است . از آنجا كه اين كار يك سفارش دربارى بوده مىتوان اين نظر را پيش كشيد كه اين سبك دورگه مورد عنايت سليقه شخصى شاه سليمان ( 1105 - 1077 / 94 - 1666 ) بوده است . نگاره‌اى كه در آن شاه در دربار بر تخت جلوس كرده و سفير مغولى را به حضور پذيرفته و حال جزو مجموعه پرنس صدر الدين آقا خان است « 5 » به محمد زمان منسوب است و تاريخ حدود 1663 م . را دارد و در مقايسه با آن طرحى است به امضاى شيخ عباسى كه شاه را درهمان لباس نشان مىدهد و باز سفير مغولى را به حضور پذيرفته و متعلق به تاريخ 1074 / 4 - 1663 است . « 6 »

--> ( 1 ) - بارت و گرى ، صص 7 - 86 . ( 2 ) - آرنولد ، نقاشى در اسلام ، تصوير V . ( 3 ) - كاتالوگ كتابخانه چستربيتى ، جلد 3 ، شماره 277 ، تصوير 38 . SPA ، تصوير 925 . ( 4 ) - و . اسميت ، تاريخ هنرهاى زيبا در هند و سيلان ( آكسفورد ، 1913 م . ) ، تصوير CXVI . ( 5 ) - آ . ولش ، مجموعه هنر اسلامى : پرنس صدر الدين آقا خان ، جلد 3 ( جنوا ، 1978 م . ) ، صص 7 - 154 ، IRM ، 93 . ( 6 ) - ولش ، شاه عباس و هنرمندان ، ص 98 ، شماره 62 .